تبریزسخن – موسی کاظمزاده : نهم دیماه، به عنوان یک نقطه عطف در تاریخ معاصر ایران، علاوه بر اهمیت سیاسی و اجتماعی، جایگاهی ویژه در حوزه فرهنگی و ادبی دارد. این روز، نه تنها به عنوان بازتابی از اراده جمعی مردم برای حفظ انسجام ملی و هویت سیاسیشان قابل بررسی است، بلکه به عنوان فرصتی برای ظهور هنر خیابانی و ادبیات شفاهی نیز نمود پیدا کرد. مردم با بهرهگیری از ابزارهای ساده و در دسترس، از جمله شعارنویسی روی دیوارها، ترانههای خیابانی، شعرهای کوتاه و سرودهای جمعی، توانستند صدای خود را به شکلی مستقیم و ملموس در متن شهر جاری کنند. این ابعاد فرهنگی و ادبی، کمتر مورد توجه رسانهها و پژوهشهای رسمی قرار گرفته است، اما بررسی آنها نشان میدهد که تأثیرات عمیقی بر شکلگیری هویت جمعی و تجربههای فرهنگی مردم داشته است.
یکی از مهمترین شاخصههای فرهنگی نهم دی، ظهور گسترده ادبیات شفاهی در سطح شهر بود. ادبیات شفاهی، که شامل شعرهای کوتاه، ضربالمثلها، سرودها و حتی جملات کوتاه حک شده بر دیوارها و در مسیرهای عبور مردم میشود، توانست حس همبستگی و مشارکت اجتماعی را به شکلی بیواسطه منتقل کند. بر اساس مشاهدات میدانی و گزارشهای محلی، بسیاری از خیابانهای اصلی شهرهای تهران، اصفهان، مشهد و تبریز در آن روزها شاهد حضور پیامهای ادبی و شعاری بودند که به طور مستقیم با فضای سیاسی و اجتماعی مرتبط بودند. برای نمونه، در یکی از خیابانهای مرکزی تهران، روی دیوارهای مجتمعهای مسکونی شعارهایی مانند «وحدت ما قدرت ماست» و «صدای مردم فراتر از رسانههاست» نقش بست که نشاندهنده ترکیب ساده زبان محاورهای با مفاهیم سیاسی و اجتماعی بود. این گونه آثار، نه تنها ابزار بیان عقیده بودند، بلکه به نوعی حافظه جمعی شهری را شکل دادند.
۹ دی در شعر و شعار؛ هنر و ادبیات خیابانی مردم
علاوه بر دیوارنویسی، شعرهای کوتاه و سرودههای جمعی نیز به سرعت در میان مردم و به ویژه جوانان فراگیر شد. یکی از شاعران معاصر که در آن زمان در محلهای در جنوب تهران حضور داشت، در خاطرات خود اشاره میکند: «در آن روز، جوانان با هم مینشستند و شعرهای کوتاهی میخواندند که مضمون آنها حول وحدت و هویت ملی میچرخید. این شعرها اغلب به شکل مناظره یا پرسش و پاسخ میان جمعیت اجرا میشد و انرژی جمعی فوقالعادهای ایجاد میکرد.» این گونه رویکردها نشاندهنده تأثیر مستقیم اتفاقات اجتماعی بر شکلگیری ادبیات شفاهی و الهامبخشی برای تولید آثار فرهنگی بود.
همچنین، هنر خیابانی به عنوان یک رسانه غیررسمی و مردمی نقش بسیار مهمی ایفا کرد. خیابانها و میدانها به صحنههایی تبدیل شدند که مردم از طریق پوسترها، نقاشیهای دیواری و کاریکاتورها پیامهای خود را منتقل میکردند. به گفته یک هنرمند خیابانی تبریزی، «در نهم دی، ما شاهد خلق آثار هنریای بودیم که هیچگاه در گالریها یا رسانههای رسمی دیده نمیشد. هر دیوار، هر تیر چراغ برق، محلی برای بیان احساسات، ترسیم آرزوها و ثبت خاطرات جمعی بود.» این هنر، که همزمان جنبه زیباشناسانه و سیاسی داشت، نشان میدهد چگونه زبان بصری و ادبیات شفاهی میتوانند در هم تنیده شده و هویت جمعی مردم را شکل دهند.
۹ دی در قاب شعر و شعار؛ جلوههای هنر خیابانی مردم
یکی دیگر از مؤلفههای مهم نهم دی در بعد ادبی، کاربرد استعارهها و سمبلها در شعارها و شعرهای خیابانی بود. نمونههای متعددی از این دست در شهرهای مختلف قابل مشاهده بود؛ از جمله استفاده از نمادهایی همچون پرچم ایران، گل و تصویرهایی از چهرههای ملی و مذهبی که در کنار جملات کوتاه و پرمعنا، قدرت تأثیرگذاری بیشتری بر مخاطب داشتند. این نوع نمایشهای فرهنگی، در کنار کارکرد هنری، نقش آموزشی نیز داشتند و به مردم امکان میدادند پیامهای جمعی را بدون نیاز به رسانههای رسمی دریافت و منتقل کنند.
در زمینه شعرهای کوتاه، موضوعات مرتبط با هویت ملی، وحدت، عدالت و مقابله با تفرقه غالب بودند. یکی از شاعران معاصر درباره تجربه حضورش در این روزها میگوید: «هر بیت شعری که در آن روزها سروده میشد، انعکاسی از روح جمعی و لحظهای از تاریخ بود. این شعرها گاهی در قالب قافیه و گاهی بدون آن، اما همواره با صراحت و شفافیت بیان میشدند.» این نکته نشان میدهد که ادبیات شفاهی نهم دی، توانسته است به سرعت با مخاطب ارتباط برقرار کرده و در حافظه جمعی تثبیت شود.
نقش رسانههای اجتماعی نیز در تقویت و انتشار این آثار غیررسمی قابل توجه بود. بسیاری از تصاویر دیوارنویسیها و سرودهای جمعی توسط شهروندان ثبت و در فضای مجازی منتشر میشد. این ارتباط دوسویه میان تجربه خیابانی و انتشار دیجیتال، به نوعی تلفیق هنر شهری و ادبیات شفاهی با فناوری نوین محسوب میشود که قابلیت حفظ و بازنمایی تاریخی این رویدادها را افزایش داده است.
۹ دی در قاب کلمات و حرکت؛ هنر و ادبیات خیابانی مردم
از منظر پژوهشی، نهم دی نمونهای از تعامل مستقیم میان تجربه اجتماعی و تولید فرهنگی است. ادبیات شفاهی و هنر خیابانی در این روزها، نشان دادند که مردم چگونه میتوانند با ابزارهای ساده و در دسترس، صدای خود را به شکلی مؤثر منتقل کنند. پژوهشگران حوزه فرهنگ و ادبیات معاصر بر این باورند که چنین تجربههایی، علاوه بر تأثیرات کوتاهمدت، میتوانند بنیانگذار الگوهای جدیدی از مشارکت فرهنگی و مدنی شوند و در تحلیلهای تاریخی، نقش مهمی ایفا کنند. به گفته دکتر محمدرضا شفیعیکدکنی، استاد ادبیات فارسی: «تجربههای جمعی همچون ۹ دی، نشان میدهد که ادبیات شفاهی و هنر خیابانی، ابزارهای قدرتمندی برای بازنمایی آگاهی اجتماعی و انتقال پیامهای جمعی هستند.»
در نهایت، بررسی نهم دی از منظر فرهنگی و ادبی، نشان میدهد که مردم با بهرهگیری از زبان هنر و ادبیات، توانستند تجربهای منحصربهفرد از مشارکت مدنی و هویت جمعی خلق کنند. این تجربه، که همزمان سیاسی و فرهنگی بود، یادآور آن است که در لحظات حساس تاریخی، هنر و ادبیات میتوانند به شکل مستقیم و ملموس، صدا و اراده مردم را منعکس کنند. نهم دی، به عنوان یک روز خاص، نه تنها در حافظه تاریخی کشور، بلکه در ادبیات و هنر شهری نیز ثبت شده است و نمونهای شاخص از تعامل میان مردم، فرهنگ و هنر به شمار میرود.
