به گزارش تبریزسخن-موسی کاظم زاده: در تاریخ معاصر ایران، کمتر نهادی را میتوان یافت که همچون «بازار» همزمان واجد کارکرد اقتصادی، اجتماعی، دینی و سیاسی باشد. در این میان، بازار تاریخی تبریز نهتنها یکی از بزرگترین و کهنترین بازارهای مسقف جهان است، بلکه بهعنوان نهادی ریشهدار در تحولات فکری و سیاسی ایران، نقشی متمایز و اثرگذار ایفا کرده است. بازاریان تبریز در مقاطع مختلف تاریخی، از نهضتهای عدالتخواهانه تا انقلاب اسلامی و سالهای پس از آن، همواره در زمره وفادارترین اقشار به آرمانهای دینی، ملی و انقلابی قرار داشتهاند؛ وفاداریای که نه بر پایه مصلحتهای زودگذر، بلکه بر اساس یک فهم تاریخی و مسئولیت اجتماعی شکل گرفته است.
بازار تبریز از دیرباز پیوندی ناگسستنی با نهاد دین و مرجعیت داشته است. این پیوند، صرفاً یک رابطه اقتصادی یا حمایتی مقطعی نبوده، بلکه در قالب شبکهای از اعتماد متقابل، کنش جمعی و مسئولیتپذیری اجتماعی تداوم یافته است. در جریان نهضت مشروطه، بازار تبریز یکی از کانونهای اصلی مقاومت در برابر استبداد بود و بازاریان، در کنار روحانیت و روشنفکران متعهد، هزینههای سنگینی را برای تحقق عدالت و قانونگرایی پرداختند. این پیشینه تاریخی سبب شد که بازار تبریز، در دهههای بعد نیز نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی بیتفاوت نماند.
بازار تبریز؛ میراث وفاداری بازاریان به انقلاب اسلامی
با آغاز نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی(ره)، همین سرمایه تاریخی و فرهنگی بار دیگر به میدان آمد. اسناد و روایتهای معتبر تاریخی نشان میدهد که بازاریان تبریز در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، از مهمترین حامیان جریان انقلابی بودند؛ از اعتصابات گسترده و تعطیلی بازار در اعتراض به رژیم گرفته تا پشتیبانی مالی و لجستیکی از فعالیتهای انقلابی. این همراهی، نه از سر هیجان مقطعی، بلکه برخاسته از درکی عمیق از ماهیت دینی و مردمی انقلاب اسلامی بود. بازار تبریز انقلاب را امتداد طبیعی همان مطالبات تاریخی خود میدانست: استقلال، عدالت، کرامت انسانی و نقشآفرینی دین در عرصه عمومی.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز این وفاداری استمرار یافت. در دوران دفاع مقدس، بازاریان تبریز با وجود محدودیتها و فشارهای اقتصادی، سهم قابل توجهی در پشتیبانی از جبههها بر عهده گرفتند. کمکهای مالی، تأمین مایحتاج رزمندگان و خانوادههای شهدا و ایثارگران، و حضور فعال در پشتیبانی مردمی جنگ، بخشی از کارنامهای است که کمتر مورد بازخوانی دقیق قرار گرفته، اما در حافظه اجتماعی منطقه و کشور ثبت شده است. این عملکرد، نشان میدهد که بازار تبریز نظام اسلامی را نه صرفاً یک ساختار سیاسی، بلکه تجلی اراده مردم و ارزشهای دینی تلقی کرده است.
بازار تبریز؛ ستون وفاداری بازاریان به انقلاب اسلامی
در دهههای پس از جنگ نیز، با وجود فراز و نشیبهای اقتصادی، تحریمها و نوسانات شدید بازار، بازاریان تبریز در بزنگاههای حساس اجتماعی و سیاسی، رویکردی مبتنی بر عقلانیت، حفظ ثبات و پرهیز از رفتارهای هیجانی از خود نشان دادهاند. تجربههای مختلف اقتصادی ثابت کرده است که بیشترین آسیب نوسانات ارزی و تصمیمات ناپایدار اقتصادی، متوجه اصناف و بازاریان است. با این حال، واکنش غالب بازار تبریز، نه حرکت به سمت بیثباتسازی، بلکه تلاش برای حفظ آرامش، مدیریت بحران و مطالبهگری در چارچوب قانون و منافع ملی بوده است. این رفتار، تفاوت بنیادین میان «اعتراض مسئولانه» و «برهمزدن نظم عمومی» را بهروشنی نمایان میکند.
واقعیت آن است که بازاریان تبریز، همانگونه که در تاریخ نشان دادهاند، منتقدانی دلسوزند نه معارضان ساختارشکن. آنان مطالبهگرند، اما عبور از اصل نظام و تضعیف بنیانهای آن را نه به سود خود میدانند و نه به سود جامعه. این نگاه، ریشه در یک فهم عمیق از پیوند میان امنیت، ثبات سیاسی و رونق اقتصادی دارد. تجربههای منطقهای و جهانی بهخوبی نشان داده است که فروپاشی اعتماد عمومی و تضعیف نهادهای حاکمیتی، نخستین ضربه را به طبقات مولد و فعالان اقتصادی وارد میکند. از همینرو، وفاداری بازار تبریز به نظام اسلامی، بیش از آنکه یک موضعگیری سیاسی باشد، انتخابی عقلانی و مبتنی بر تجربه تاریخی است.
بازار تبریز؛ وقتی وفاداری بازاریان، تاریخ را رقم میزند
با این همه، تأکید بر وفاداری بازاریان، نباید به معنای نادیدهگرفتن مطالبات و مشکلات آنان تلقی شود. یکی از ویژگیهای بازار تبریز، صراحت در بیان نقدهای اقتصادی و صنفی است. بازاریان این شهر بارها نشان دادهاند که در برابر تصمیمات نادرست، سیاستهای غیرکارشناسی و بیتوجهی به واقعیتهای بازار سکوت نمیکنند. اما این نقدها، همواره در چارچوب حفظ منافع ملی، انسجام اجتماعی و اصل نظام مطرح شده است. این همان نقطهای است که باید مورد توجه جدی سیاستگذاران قرار گیرد: وفاداری یک سرمایه اجتماعی دوسویه است و تداوم آن نیازمند شنیدن صداهای منتقد اما خیرخواه است.
امروز بازار تبریز، علاوه بر نقش اقتصادی، بهعنوان یک نماد هویتی و فرهنگی نیز شناخته میشود؛ نمادی از پیوند سنت و مدرنیته، دین و معیشت، و اقتصاد و اخلاق. ثبت این بازار در فهرست میراث جهانی یونسکو، تنها به دلیل معماری و قدمت آن نیست، بلکه بهواسطه کارکرد زنده و اجتماعی آن است. بازاری که قرنها دوام آورده، بیتردید واجد خرد جمعی و توان تطبیق با شرایط متغیر بوده است. همین خرد جمعی است که وفاداری بازاریان تبریز به انقلاب اسلامی را معنادار و پایدار کرده است.
بازار تبریز؛ مامن وفاداری بازاریان به انقلاب اسلامی
در شرایط کنونی که اقتصاد کشور با چالشهای جدی مواجه است، حفظ این سرمایه اجتماعی اهمیتی دوچندان دارد. بیتوجهی به نقش بازار، تقلیل آن به یک واحد صرفاً اقتصادی و نادیدهگرفتن ظرفیتهای اجتماعی و فرهنگیاش، میتواند به فرسایش اعتماد منجر شود. در مقابل، گفتوگوی مستمر، سیاستگذاری مبتنی بر واقعیتهای میدانی و حمایت هدفمند از اصناف، میتواند این پیوند تاریخی را تقویت کند. بازار تبریز نشان داده است که در صورت احترام و درک متقابل، میتواند همچنان یکی از ستونهای ثبات اجتماعی و اقتصادی کشور باقی بماند.
در جمعبندی باید گفت بازار تبریز و بازاریان آن، از وفادارترین اقشار به نظام اسلامی و انقلاب بودهاند؛ وفادارانی که نه با هیاهو، بلکه با کنش مسئولانه و حضور مؤثر در لحظات سرنوشتساز تاریخ، این وفاداری را به اثبات رساندهاند. حفظ و تقویت این سرمایه، نیازمند نگاه راهبردی، صداقت در تصمیمگیری و پذیرش نقش تاریخی بازار بهعنوان شریک اجتماعی نظام است. تجربه نشان داده است هرگاه این شراکت جدی گرفته شده، ثبات و اعتماد تقویت شده و هرگاه نادیده انگاشته شده، هزینههای آن متوجه همه جامعه بوده است. بازار تبریز همچنان آماده ایفای نقش تاریخی خود است؛ به شرط آنکه این نقش، دیده و قدر دانسته شود.
